Autentyzm literatury Józefa Mackiewicza
Józef Mackiewicz był niewątpliwie postacią wielowymiarową: z pewnością można go nazwać mianem twórcy, pisarza, redaktora, reportera, nowelisty, historyka, polityka, antykomunisty, choć niestety doczekał się również określeń zdrajcy czy kolaboranta. Z pewnością można by było przypisać mu wiele więcej nazw, ale skoro mówimy o twórczości, to najbardziej trafnym określeniem byłoby – powieściopisarz.
Mackiewicz uprawiał różne gatunki literackie, ale zawsze miał jeden główny cel – uwiecznić prawdę, utrwalić w tekstach realne wydarzenia. Wiedział jednak, że prowadzenie kroniki nie odda całokształtu tego, co w rzeczywistości się działo, że historia nie składa się z samych tylko faktów i dat. Ważną, a często i bardziej istotną rolę w utworach odgrywały ludzkie emocje i stany psychiczne.
Pisarz rozumiał, że jeżeli ma uwiecznić prawdziwą historię, to musi połączyć z faktami ludzkie przeżycia – to właśnie dlatego, upodobał sobie pisanie powieści.
Wybitne dzieła literackie Mackiewicza zawsze oparte były na głębokiej wiedzy i szczegółowej kwerendzie historycznej, pisząc posługiwał się źródłami, dokumentami, relacjami naocznych świadków, licznymi wspomnieniami.
Józef Mackiewicz oryginalnie wykorzystywał konwencję prozy realistycznej. Jego powieści są mozaiką różnych (narracyjnych, gatunkowych i kompozycyjnych) sposobów opowiadania.
Relacjonując losy swoich bohaterów pisarz posługuje się narracją ograniczoną do wiedzy samego bohatera, natomiast pisząc o faktach historycznych, radykalnie zmienia tę perspektywę.
Posługuje się konwencją kroniki, opracowania naukowego, reportażu, a opowiadacz dysponuje najpełniejszą, specjalistyczną wiedzą historyczną.
Ta zmiana perspektywy opowiadania jest charakterystyczną i oryginalną cechą sztuki powieściopisarskiej Mackiewicza.
Proza wieku XX opowiadała się za wyborem jednej, konsekwentnie przestrzeganej konwencji. Historia jest przede wszystkim opowiadaniem o świecie dostrzeganym przez konkretną jednostkę — a więc z perspektywy subiektywnej, zawsze indywidualnej. Tymczasem Mackiewicz bezceremonialnie traktuje te ambicje.
Kiedy trzeba, zawęża swą perspektywę do zasięgu wzroku postaci, innym razem relacjonuje najtajniejsze rozmowy, układy, fakty i wydarzenia. Zdarza się, że fragmenty powieści Mackiewicza rażą swą „nieliterackością”: cytatami dokumentów, stylem publicystycznym, wypowiedzianą dobitnie tezą.
Trzeba jednak pamiętać, że jest to prawo powieści — tak pisał Tołstoj, Dostojewski, Tomasz Mann i wielu innych mistrzów realistycznej narracji.
Tematem powieści Mackiewicza są procesy historyczne: wojna polsko-bolszewicka, konflikty narodowe na wschodzie II Rzeczpospolitej, sowiecka i niemiecka okupacja tych obszarów, a przede wszystkim losy pojedynczych ludzi zaplątane w wiry wydarzeń i ideologii.
„W powieściach na tle wypadków dziejowych – powiada Mackiewicz – interesuje mnie to, co nazywam konfrontacją losu człowieka z dokumentem historycznym”.
Zastosował metodę wprowadzania postaci powieściowych w bezpośrednie zetknięcie nie tylko z autentycznymi wypadkami, ale też z realnymi ludźmi działającymi w tamtym czasie.
Wychowany na literaturze XIX wieku, wierzył, że jej zadaniem jest także przekazywanie wiedzy o świecie.
Ambicją Mackiewicza-pisarza było opowiedzenie o tym, jak było – stąd epicki rozmach jego powieści. Interesowały go nie tyle ukryte zakamarki psychologii jednostki, co skrywane po latach zaułki wydarzeń historycznych. Autor burzył więc mity i legendy, podejmował kontrowersyjne tematy, które naruszały stereotypy zbiorowej wyobraźni historycznej.
Mackiewicz był zwolennikiem nieograniczonej swobody i wolności w twórczości literackiej. Według pisarza, rzeczywistość na ziemi jest tylko jedna. Aby dojść najbliżej prawdy, nie wystarczy przyłożyć do niej szablon, któregoś z literackich rodzajów. Niezliczone czynniki wpływają na całość. A szukać ich czasem należy w najróżniejszych dziedzinach i dochodzić najróżniejszymi drogami.
Mackiewicz stworzył swój styl pisania, w którym w niezwykle uczciwy i wyrazisty sposób opisywał wyłącznie – prawdę, dzięki temu został autentycznym pisarzem, wiernym swojemu literackiemu credo.
Przeczytaj także
Dołącz do newslettera!
