Józef Mackiewicz intelektualny outsider – panel dyskusyjny w Domu Literatury w Łodzi
Dom Literatury w Łodzi oraz Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego zorganizował spotkanie i dyskusję w 123. rocznicę urodzin Józefa Mackiewicza.
W debacie, która odbyła się 1 kwietnia br. w Domu Literatury w Łodzi udział wzięli, Barbara Jundo – Kaliszewska, Romuald Mieczkowski oraz Tomasz Majewski.
W kończącym się 2025 roku, minęło właśnie 40 lat od śmierci Józefa Mackiewicza – wybitnego prozaika i publicysty, który zdaniem Marka Nowakowskiego był „człowiekiem i pisarzem osobnym”.
Mackiewicz był przenikliwym obserwatorem życia społecznego, konsekwentnym i bezkompromisowym przeciwnikiem obu totalitaryzmów, niemieckiego nazizmu i bolszewickiego komunizmu, tego drugiego obawiał się w sposób szczególny i właśnie przed nim głośno i odważnie – przestrzegał świat.
Obserwował bowiem narodziny systemu bolszewickiego, był naocznym świadkiem jego początkowego stadium. Jako jeden z pierwszych Polaków dał świadectwo zbrodni katyńskiej (1940 r.) pozostawił przejmujący zapis ludobójstwa, które odcisnęło na nim trwałe piętno i towarzyszyło mu przez całe literackie i prywatne życie.
Stał się prekursorem kierunku i jednym z pierwszych w historii sowietologów. W 1975 roku nominowany do literackiej Nagrody Nobla.
Był kronikarzem Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej wielkim orędownikiem porozumienia polsko – litewskiego. Pisał o tematach trudnych i dla wielu możnych świata – niewygodnych.
W swoich opiniach i osądach zawsze surowy, wierny wyznawanym wartościom, zawsze szedł pod prąd, krusząc zmowy milczenia w poszukiwaniu największej wartości – prawdy.
W panelu dyskusyjnym udział wzięli :
Barbara Jundo-Kaliszewska – historyk, tłumacz, niezależna publicystka, doktor nauk humanistycznych z zakresu historii, adiunkt w Katedrze Teorii Polityki i Myśli Politycznej WSMiP Uniwersytetu Łódzkiego, Wiceprezes Polsko – Litewskiego Forum Dialogu i Współpracy Jerzego Giedroycia. Członek redakcji “Obserwator Międzynarodowy”. Popularyzatorka myśli i literatury Józefa Mackiewicza. Od 2022 roku prowadzi w TVP Wilno autorski program publicystyczny “Rozmowy w Mackiewiczówce”. Udziela się społecznie na rzecz mniejszości polskiej na Litwie. Autorka książki “Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie” (Łódź 2019).
Romuald Mieczkowski – litewski poeta, dziennikarz, publicysta, scenarzysta i reżyser narodowości polskiej, działacz społeczności polskiej na Litwie, współinicjator Związku Polaków na Litwie współzałożyciel i redaktor naczelny kwartalnika literackiego „Znad Wilii”. Twórca i organizator Międzynarodowych Spotkań Poetyckich „Maj nad Wilią”.
Tomasz Majewski – kulturoznawca i filmoznawca; profesor nadzwyczajny w Katedrze Antropologii Literatury i Badań Kulturowych UJ; od 2017 roku Prezes Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego, od trzech kadencji członek Komitetu Nauk o Kulturze Polskiej Akademii Nauk, od 2024 r. zasiada równolegle w Komitecie Nauk o Sztuce PAN, członek Komitetu Redakcyjnego serii „Nowa Humanistyka” wydawnictwa IBL oraz zespołu redakcyjnego kwartalnika „Kultura Współczesna”. Przewodniczący Rady Programowej Narodowego Centrum Kultury Filmowej w latach 2017-2019 oraz dwukrotnie kurator programu filmowego Festiwalu Czterech Kultur w Łodzi. Pomysłodawca i współautor koncepcji wystawy „Zmiennokształtność” w Muzeum Sztuki w Łodzi poświęconej twórczości S. Eisensteina.
Zdaniem organizatorki spotkania w Domu Literatury w Łodzi, Barbary Jundo – Kaliszewskiej ogromna spuścizna literacka i publicystyczna Józefa Mackiewicza, nadal płynie pod prąd, będąc w strefie zderzenie z licznymi grupami opiniotwórczymi w Polsce.
Postać wybitnego pisarza i publicysty ciągle jest dla wielu niejednoznaczna, mimo upływu tylu lat od śmierci Mackiewicza jest on uwikłany w spory polityczne w naszym kraju. Zupełnie inaczej jednoznacznie pozytywnie, wygląda recepcja twórczości poety i publicysty na Litwie.
Według litewskiego poety i dziennikarza Romualda Mieczkowskiego – twórczość Józefa Mackiewicza była najbardziej wileńska i najlepiej osadzona w realiach wileńskich. Jego zdaniem Józef Mackiewicz z pewnością jest dziś spoiwem i pomostem w trudnych relacjach polsko – litewskich.
Zdaniem prof. Tomasza Majewskiego, postać pisarza do dziś jest jednym wielkim wyrzutem sumienia. Naukowiec przytoczył mało znany epizod z życia Mackiewicza, wspominając pobyt poety na grobach polskich oficerów zamordowanych w Katyniu, przypomniał o obecności Mackiewicza w Ponarach na Litwie i jego świadectwie.
Masowe egzekucje w Ponarach w latach 1941 – 1944 były największą zbrodnią, popełnioną w okresie okupacji niemieckiej na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej. Dokładna liczba ofiar pozostaje trudna do ustalenia ze względu na fakt, że w ostatnim okresie wojny Niemcy ekshumowali masowe groby i spalili większość zwłok. W literaturze przedmiotu szacowano jest na około 100 tys. osób. W miejscu kaźni mordowani byli Żydzi, przedstawiciele polskiej inteligencji, polskiego ruchu oporu, jeńcy sowieccy, Romowie, działacze komunistyczni.
Tym samym Józef Mackiewicz stał się naocznym świadkiem dwóch ludobójstw dokonanych przez dwa różne ale jakże podobne do siebie totalitaryzmy – niemieckiego nazizmu i sowieckiego komunizmu – podkreślił Tomasz Majewski.
Zdaniem Hanny Krall, do której odwołała się w dyskusji Barbara Jundo – Kaliszewska, tekst Mackiewicza Ponary – „Baza” jest jednym z najlepiej napisanych świadectw o Holokauście.
Józef Mackiewicz, który „ przypadkowo” znalazł się na dworcu kolejowym w Ponarach był obserwatorem zamordowania żydowskich kobiet i dzieci przez Niemców, krótko przed wyjazdem lub powrotem z Katynia – paralela tych makabrycznych zbrodni jest wstrząsająca.
Prof. Tomasz Majewski opisał dwa rodzaje prawdy według Józefa Mackiewicza – pierwsza jest nieruchoma i niezmienna, która archiwizuje każdy detal, drugą jest prawda ruchoma na dany dzień, występuje w niej dobro i zło, które często zamienia się miejscami.
Barbara Jundo – Kaliszewska zwróciła uwagę na kunszt reporterski Mackiewicza, jej zdaniem intelektualną przygodę z tym wybitnym pisarzem i publicystą należy rozpocząć od „ Buntu Rojstów”, który obejmuje cykl reportaży, dotyczących Kresów Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej – opublikowanych na łamach wileńskiego „Słowa”.
Prof. Tomasz Majewski w żywiołowej dyskusji nazwał słowo pisane Mackiewicza – konserwatyzmem wrażliwym społecznie, w którym autor upomina się o ludzi pokrzywdzonych i powszechnie zmarginalizowanych.
Mackiewicz był nieprzejednany i konsekwentny w tym co mówił i pisał, za co płacił bardzo wysoką cenę – prowadząca debatę zadała pytanie retoryczne „czy było warto ?” , odpowiedź mogła być tylko jedna – tak.
Czołowym adwokatem Józefa Mackiewicza był polski laureat Literackiej Nagrody Nobla – Czesław Miłosz, który w 1989 roku napisał znamienne słowa „ do Mackiewicza nikt nie chciał się przyznawać ale czytali go wszyscy, aż uszy się trzęsły”
Podsumowując panel dyskusyjny Barbary Jundo – Kaliszewska zaznaczyła, że mimo upływu lat i zmieniających się okoliczności, Józef Mackiewicz bezustannie prowokuje i zmusza nas do działania, jednocześnie nadal potrzebuje naszej obrony oraz systematycznego propagowania dorobku literackiego i publicystycznego.
Na koniec litewski dziennikarz i poeta Romuald Mieczkowski wspominał historię, letniskowego domu Państwa Mackiewiczów w Czarnym Borze, który był zupełnie zapomniany i w całkowicie zrujnowany.
Ten żywy symbol – polskiego dziedzictwa narodowego został w porozumieniu ze stroną litewską, ocalony przez władze Rzeczypospolitej Polskiej z premierem Mateuszem Morawieckim na czele, który osobiście zaangażował się w cały projekt.
Rewitalizacją odzyskanego obiektu zajęli się pracownicy i wolontariusze „Fundacji Wileńszczyzna” – poszczególne etapy rekonstrukcji „ Mackiewiczówki” opisywaliśmy na łamach naszego czasopisma i portalu internetowego „Jedynie prawda jest ciekawa” https://jedynieprawda.org/
Dziś z nieskrywaną satysfakcją i ogromną dumą możemy zaprosić Państwa – naszych czytelników i sympatyków do osobistego odwiedzenia, odrestaurowanego domu poety lub na wirtualną wycieczkę po nim, historyczną podróż w głębie życia, twórczości i serca wielkiego polskiego pisarza i publicysty – Józefa Mackiewicza.
Całość panelu dyskusyjnego, obejrzeć można w serwisie YOUTUBE PL na stronie Domu Literatury w Łodzi oraz pod linkiem https://www.youtube.com/live/LrSZvQ42NAI
Przeczytaj także
Dołącz do newslettera!
